दक्षिण एशीया नेटवर्क टेलिभिजन, काठमाडौ कार्तिक १ गते । दसैँ आयो...। बजारमा चहलपहल बढेको छ। पसलहरूमा नयाँ कपडा किन्नेको भीड छ, मासु पसलमा ग्राहकको घुइँचो छ, फलफूल र खाद्यान्नका पसलमा कारोबार बढेको छ।

गाउँघरमा लिङ्गे पिङ हालिएका छन्, आकाशमा चङ्गा उड्न थालेका छन्। घरघरमा जमरा राखिएको छ। कतै घर फर्कनेको हतारो छ, कतै आफन्तलाई स्वागत गर्ने तयारी। नेपालीको महान् चाड बडादसैँले देशभर उत्साह थपेको छ।

तर बजारमा देखिएको यो रौनक सबै नेपालीको घरभित्र पुगेको छैन। कसैका लागि दसैँ नयाँ कपडा, मीठोमसिनो भोजन र पारिवारिक जमघटको अवसर बनेको छ भने कसैका लागि वर्षभरिको कमाइ कसरी खर्च गर्ने भन्ने चिन्ताको अर्को नाम। चाडपर्वको खुसीसँगै महँगी, अनिश्चित आम्दानी र बढ्दो खर्चको दबाबले सामान्य परिवारको बजेट बिगार्न थालेको छ।

आखिर एउटा नेपाली परिवारको दसैँ खर्च कति हुन्छ ?

चार सदस्यीय एउटा सामान्य मध्यमवर्गीय परिवारलाई आधार मान्ने हो भने दसैँको तयारीदेखि टीका, आफन्त भेटघाट र पूर्णिमासम्मको खर्च ६० हजारदेखि ८५ हजार रुपैयाँसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। यो आधिकारिक राष्ट्रिय औसत नभई सम्भावित खर्चका शीर्षक जोडेर निकालिएको उदाहरणात्मक अनुमान हो। परिवारको आम्दानी, बसोबास, यात्रा, किनमेलको बानी र आफन्तको संख्याअनुसार खर्च फरक पर्न सक्छ।

एउटा परिवारले दसैँमा गर्ने खर्चलाई मुख्यतः लत्ताकपडा, खाद्यान्न, मासु, यातायात, पूजा सामग्री र दक्षिणाजस्ता शीर्षकमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ। सामान्य देखिने यिनै खर्च जोडिँदै जाँदा दसैँको बजेट हजारौँबाट बढेर दसौँ हजार रुपैयाँ पुग्छ।

नयाँ कपडादेखि भान्सासम्म खर्चको चाप

दसैँमा नयाँ कपडा लगाउने परम्परा नेपाली समाजमा गहिरोसँग जोडिएको छ। बालबालिकालाई नयाँ कपडा किनिदिने, परिवारका सदस्यका लागि जुत्ता र लत्ताकपडा जुटाउने तथा घरमा आवश्यक सामान किन्ने क्रममा १५ हजारदेखि २५ हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुन सक्छ।

दसैँको अर्को आकर्षण मीठोमसिनो भोजन हो। मासु, चामल, तेल, घिउ, मसलादेखि फलफूल र मिठाईसम्मको किनमेलले भान्साको बजेट बढाउँछ। परिवारका सदस्य र आफन्तसँग बसेर खाने तथा पाहुनालाई सत्कार गर्ने चलनले पनि खर्च थप्छ। चार सदस्यीय परिवारले यी सामग्रीका लागि २० हजारदेखि ३० हजार रुपैयाँसम्म छुट्याउनुपर्ने हुन सक्छ। त्यस्तै, काठमाडौँ वा अन्य सहरबाट गाउँ फर्कने, आफन्तकहाँ जाने र टीका थाप्न विभिन्न ठाउँ पुग्ने परिवारको यातायात खर्च पनि कम हुँदैन। दूरी, यात्राको माध्यम र परिवारका सदस्यको संख्याअनुसार १० हजारदेखि १५ हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुन सक्छ।

जमरा राख्ने, पूजा सामग्री किन्ने, दक्षिणा दिने तथा अन्य चाडपर्वसम्बन्धी काममा पनि रकम छुट्याउनुपर्छ। यसका लागि ८ हजारदेखि १५ हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

यी चार प्रमुख शीर्षकको न्यूनतम र अधिकतम रकम जोड्दा कुल खर्च ५३ हजारदेखि ८५ हजार रुपैयाँसम्म पुग्छ। घरभाडा, नियमित किस्ता, विद्यालय शुल्क, स्वास्थ्य उपचार वा आकस्मिक खर्चसमेत जोडिएमा परिवारको आर्थिक दबाब अझै बढ्न सक्छ। यद्यपि सबै परिवारले यति नै खर्च गर्छन् भन्ने होइन। गाउँमै बस्ने, आफ्नै उत्पादनमा निर्भर रहने वा नयाँ कपडा र यात्रामा कम खर्च गर्ने परिवारको बजेट कम हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, सहरमा बस्ने र टाढा घर फर्कनुपर्ने परिवारलाई यही पर्व निकै महँगो पर्न सक्छ।

तलब उही, खर्च भने बढ्दो

दसैँको आर्थिक दबाब बुझ्न बजारको भीड हेरेर मात्र पुग्दैन। परिवारको आम्दानी र खर्चबीचको अन्तर हेर्नुपर्छ। मासिक ३० हजार रुपैयाँ कमाउने व्यक्तिले दसैँका लागि ६० हजार रुपैयाँ खर्च गर्नुपरेमा त्यो रकम उसको दुई महिनाको कुल तलबबराबर हुन्छ। घरभाडा, खाना, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य र दैनिक आवश्यकतामा नियमित खर्च हुने भएकाले दसैँका लागि छुट्टै रकम बचत गर्न सजिलो हुँदैन।

मासिक ५० हजार रुपैयाँ आम्दानी हुने परिवारले पनि दसैँको खर्च सजिलै धान्न सक्छ भन्ने छैन। मासिक खर्च कटाएर बचत गर्न सकिने रकम कम छ भने एकैपटक आउने चाडपर्वको खर्चले आर्थिक सन्तुलन बिगार्न सक्छ।

दसैँमा बजारमा देखिने किनमेललाई आम्दानीसँग तुलना गरेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ। पसलमा सामान उपलब्ध हुनु र सबैले ती सामान किन्न सक्नु एउटै कुरा होइन। नयाँ कपडाको मूल्य सोधेर फर्कने, मासु किन्ने योजना घटाउने वा आफन्तकहाँ जाने यात्रा स्थगित गर्ने परिवारको वास्तविकता पनि दसैँकै कथाको हिस्सा हो।

हुनेले किन्ने, नहुनेले मन बुझाउने

दसैँमा नयाँ कपडा लगाउने, घरमा मासु पकाउने र मान्यजनकहाँ टीका थाप्न जाने चलन नेपाली समाजमा गहिरोसँग जोडिएको छ। तर आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारका लागि यही परम्परा कहिलेकाहीँ मानसिक दबाबको कारणसमेत बन्छ। बालबालिकाले साथीहरूले नयाँ कपडा लगाएको देख्छन्। विद्यालयमा दसैँको बिदाअघि हुने कुराकानीमा कसैले कहाँ जाने र के किन्ने भन्ने सुनाउँछन्। सामाजिक सञ्जालमा परिवारका तस्बिर, किनमेल र घुमघामका दृश्य देखिन्छन्। यस्तो अवस्थामा आफ्ना बालबालिकाको इच्छा पूरा गर्न नसक्दा अभिभावकलाई अप्ठ्यारो महसुस हुन सक्छ।

कतिपय परिवारले आवश्यक खर्च कटौती गरेर भए पनि बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा किनिदिन्छन्। कतिले आफन्तसँग सापटी माग्छन्। कतिपयले ऋण लिएर चाडपर्व मनाउँछन्। उनीहरूका लागि दसैँको खुसी केही दिनको हुन्छ, तर त्यसका लागि लिएको ऋण तिर्ने चिन्ता महिनौँसम्म रहन सक्छ।

दसैँ मनाउन नयाँ कपडा नै चाहिन्छ वा महँगो मासु नै पकाउनुपर्छ भन्ने छैन। तर सामाजिक अपेक्षा र देखासिकीका कारण सामान्य खर्चसमेत बढ्न सक्छ। अरूले के किनिरहेका छन् भन्नेभन्दा आफ्नो परिवारको वास्तविक आर्थिक अवस्थालाई आधार बनाएर निर्णय गर्नुपर्ने आवश्यकता यहीँ देखिन्छ।

बोनस आउनेलाई राहत, दैनिक ज्यालादारी गर्नेलाई कठिन

औपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने कतिपय कर्मचारीले चाडपर्व खर्च वा बोनस पाउँछन्। यसले दसैँको तयारीमा केही राहत दिन सक्छ। तर बोनस पाउनु र नपाउनुबीचको अन्तरले पनि परिवारको चाडपर्व खर्च धान्ने क्षमतामा फरक पार्छ। दैनिक ज्यालादारी गर्ने मजदुर, अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक, साना व्यवसायी र अनियमित आम्दानीमा निर्भर परिवारको अवस्था फरक हुन्छ। उनीहरूको आम्दानी निश्चित हुँदैन। काम पाए कमाइ हुन्छ, नपाए दैनिक खर्च चलाउनसमेत समस्या पर्न सक्छ।

यस्ता परिवारका लागि दसैँको तयारी भनेको अतिरिक्त किनमेल मात्र होइन, नियमित खर्च कसरी धान्ने भन्ने प्रश्न पनि हो। घरभाडा, खाद्यान्न, औषधि र बालबालिकाको पढाइको खर्चलाई निरन्तरता दिँदै चाडपर्व मनाउनुपर्ने हुन्छ। त्यसैले बजारमा देखिने दसैँको रौनकले उनीहरूको आर्थिक अवस्थालाई सधैँ प्रतिनिधित्व गर्दैन।

बाढीपहिरोको पीडामाथि चाडपर्वको खर्च

यस वर्ष दसैँको मुखमा आएको बाढीपहिरोले धेरै परिवारको जीवन अस्तव्यस्त बनाएको छ। कतिपयले घर गुमाएका छन्, कतिपयको खेतीयोग्य जमिन बगेको छ, कतिपयको व्यापार व्यवसायमा क्षति पुगेको छ। सडक तथा पुलमा भएको क्षतिले यातायात र आपूर्तिमा समेत समस्या सिर्जना गरेको छ।

यस्ता परिवारका लागि दसैँको प्राथमिकता नयाँ कपडा वा मीठोमसिनो भोजन होइन, सुरक्षित बसोबास, खाद्यान्न, औषधि र दैनिक जीवनलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउनु हो। घर नै क्षतिग्रस्त भएको परिवारले चाडपर्वका लागि खर्च जुटाउनुभन्दा पुनःस्थापनाका लागि रकम जोगाउनुपर्ने अवस्था हुन सक्छ।

विपद्बाट प्रभावित नभएका परिवारमा समेत सडक अवरुद्ध हुँदा यात्रा महँगो हुन सक्ने र ढुवानी खर्च बढ्दा सामानको मूल्यमा दबाब पर्न सक्ने जोखिम रहन्छ। तर बाढीपहिरोकै कारण सबै वस्तुको मूल्य बढेको निष्कर्ष निकाल्न मूल्यसम्बन्धी तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ। वास्तविक असर बुझ्न बजार मूल्य, ढुवानी लागत र आपूर्तिको अवस्थाको तुलना गर्नुपर्छ।

दसैँको खुसी मनाइरहँदा विपद्मा परेका परिवारको पीडा सम्झनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। उनीहरूका लागि पर्वको अर्थ अरूको जस्तो नहुन सक्छ। कतिपयले यस वर्षको दसैँ सामान्य अवस्थाको प्रतीक्षामै बिताउनुपर्ने हुन सक्छ।

दसैँको खुसी ऋणको बोझ नबनोस्

दसैँमा खर्च गर्नु स्वाभाविक हो। परिवारका सदस्यलाई खुसी बनाउनु, आफन्तसँग भेटघाट गर्नु र परम्परा जोगाउनु पनि जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर चाडपर्वको नाममा आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्दा त्यसको असर पछिल्ला महिनामा देखिन सक्छ।

आम्दानीको निश्चित हिस्सा मात्रै चाडपर्वका लागि छुट्याउने, आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउने, पहिलेबाटै किनमेलको सूची बनाउने तथा ऋण लिएर देखावटी खर्च नगर्ने हो भने आर्थिक दबाब कम गर्न सकिन्छ। परिवारका सदस्यबीच खर्चबारे खुला छलफल गर्दा पनि अनावश्यक खर्च नियन्त्रण गर्न सहयोग पुग्छ।

चाडपर्वको खर्चलाई व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। आम्दानी, रोजगारीको स्थायित्व, बजार मूल्य र सामाजिक सुरक्षाको अवस्थाले परिवारको खर्च गर्ने क्षमतामा प्रभाव पार्छन्। त्यसैले महँगी नियन्त्रण, रोजगारीको अवसर र विपद्पछिको प्रभावकारी पुनःस्थापना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण विषय हुन्।

दसैँको वास्तविक खुसी महँगो कपडा, ठूलो भोज वा महँगो उपहारमा मात्रै सीमित छैन। परिवारसँग सुरक्षित र शान्तिपूर्वक बस्न पाउनु, बालबालिकाको अनुहारमा मुस्कान देख्नु र ऋणको चिन्ताबिना पर्व मनाउन सक्नु पनि उत्तिकै ठूलो कुरा हो।

बजारमा देखिने चहलपहलले देशभरि समृद्धि आएको प्रमाण दिँदैन। किनमेल गर्नेहरूको भीडसँगै खर्च घटाउनुपर्ने परिवारको मौनता पनि त्यही बजारको वास्तविकता हो। अन्ततः दसैँ सबैको साझा पर्व हो, तर सबैको आर्थिक अवस्था साझा छैन। कसैका लागि यो खुसी बाँड्ने अवसर हो, कसैका लागि हिसाब मिलाउने चुनौती र कसैका लागि गुमेको घरबार सम्झेर आँसु पुछ्ने समय। त्यसैले दसैँको रौनक मापन गर्दा बजारको भीड मात्र होइन, सामान्य परिवारको भान्सा, गोजी र मनको अवस्था पनि हेर्नुपर्छ।

किनकि दसैँको टीका सबैको निधारमा लाग्न सक्छ, तर त्यसलाई खुसीसाथ मनाउने आर्थिक सहजता सबैसँग नहुन सक्छ।