सम्पादक: रमिला गौतम

काठमाडौँ, असोज ९ गते । संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाको मञ्चमा कुनै देशको नेताले बोल्नु आफैंमा असाधारण कुरा होइन। हरेक वर्ष विश्वका नेताहरू त्यहाँ उभिन्छन्, आफ्ना देशका समस्या, उपलब्धि, प्राथमिकता र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छन्। तर कहिलेकाहीँ कुनै भाषणको प्रभाव त्यसको लम्बाइमा होइन, उसले उठाएको प्रश्न कति सीधा छ र त्यो प्रश्नले कति गहिरो ठाउँमा छुन्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहको ८१औँ महासभामा करिब १४ मिनेट लामो सम्बोधनलाई मैले त्यही कोणबाट हेरेँ।

यस भाषणमा सबै कुरा पूर्ण थियो भन्ने होइन। कुनै पनि व्यक्ति वा भाषणलाई एउटै गुणले मात्र परिभाषित गर्न सकिँदैन। तर एउटा कुरा भने स्पष्ट देखियो—यो भाषण सुन्नेभन्दा बोल्ने शैलीमा बढी केन्द्रित थियो।

नेपालका अघिल्ला धेरै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बोधनहरूमा हामीले नेताहरूलाई कागजमा झुकेर, लिखित शब्दलाई सावधानीपूर्वक पढ्दै भाषण गरिरहेको देखेका छौँ। त्यसको आफ्नै औपचारिकता र कूटनीतिक महत्त्व हुन्छ। तर यसपटक दृश्य केही फरक थियो।

शाहले लामो समयसम्म टाउको उठाएर, कागजमा लगातार आँखा नलगाई, अगाडि हेरेर आफ्नो कुरा राखे। त्यसले भाषणलाई पढिएको दस्तावेजभन्दा प्रत्यक्ष संवाद जस्तो बनायो।

तर मेरो ध्यान उनको प्रस्तुति मात्रमा अडिएन।

“हामीले यो संकट सिर्जना गरेका होइनौँ, तर यसको ठूलो मूल्य हामीले चुकाइरहेका छौँ।”

सम्पूर्ण भाषणमा मलाई सबैभन्दा बलियो लागेको वाक्य यही हो।

“We did not create this crisis. Yet we are paying a colossal price for it.”

नेपालको सन्दर्भमा यो केवल एउटा कूटनीतिक वाक्य होइन। यो पछिल्लो समय नेपालले भोगिरहेको जलवायु संकटलाई विश्वसामु राख्ने एउटा स्पष्ट राजनीतिक अभिव्यक्ति हो।

नेपालले विश्वको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा ०.१ प्रतिशतभन्दा कम योगदान गर्ने भए पनि जलवायु परिवर्तनका असर—हिमनदी पग्लिनु, पहाडी भूभाग अस्थिर हुनु, बाढी, पहिरो र अन्य विपद्—भोगिरहेको तथ्यलाई शाहले आफ्नो तर्कको आधार बनाए।

यसमा एउटा ठूलो प्रश्न लुकेको छ—

जसले समस्या सिर्जना गर्न निकै कम भूमिका खेलेको छ, उसैले किन यसको मूल्य यति ठूलो तिर्नुपर्छ?

यही प्रश्नलाई उनले भोटेकोशी–त्रिशूली विपद्सँग जोडेर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा राखे।

त्यसैले यो वाक्य सुन्दा मलाई लाग्यो—कहिलेकाहीँ देशको आवाज ठूलो बनाउन धेरै शब्द आवश्यक पर्दैन। सही ठाउँमा बोलेको एउटा स्पष्ट वाक्य नै पर्याप्त हुन्छ।

युद्धका लागि ७२ घण्टाको संसार, किसानका लागि किन यति ढिलो?

अर्को वाक्यले झन् ठूलो चित्र देखायो।

शाहले भने—

“A world that can deliver a weapon anywhere in seventy-two hours has no excuse for leaving a farmer without means for a decent livelihood.”

यो केवल युद्ध र कृषिबीचको तुलना होइन। यो आजको विश्वव्यवस्थाको प्राथमिकतामाथिको प्रश्न हो।

हतियारको आपूर्ति प्रणाली तीव्र छ। सीमापार सैन्य सामग्री पुग्छ। विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलाले युद्धका लागि आवश्यक सामग्रीलाई समयमै गन्तव्यसम्म पुर्‍याउन सक्छ।

तर त्यही संसारमा एउटा किसानले समयमै मल, इन्धन वा उत्पादनका आधारभूत साधन प्राप्त गर्न नसक्नु—यही विरोधाभासलाई उनले एउटा वाक्यमा समेटे।

उनले यसअघि नै अझ स्पष्ट रूपमा भनेका थिए:

“We have built a world with flawless logistics for war and broken logistics for food.”

मलाई लाग्छ, भाषणको सबैभन्दा प्रभावकारी पक्षमध्ये एउटा यही थियो—जटिल विश्वव्यापी समस्यालाई सामान्य मानिसले बुझ्ने भाषामा उतार्नु।

तर के भाषण उत्कृष्ट थियो भनेर यतिमै निष्कर्ष निकाल्न मिल्छ?

मलाई लाग्दैन।

एउटा व्यक्तिमा सबै गुण खोज्नु पनि उचित हुँदैन, र एउटै व्यक्तिमा कुनै गुण छैन भनेर सम्पूर्ण व्यक्तित्वलाई अस्वीकार गर्नु पनि उचित हुँदैन।

नेतृत्वमा पनि त्यही कुरा लागू हुन्छ।

एउटै मानिस सर्वगुणसम्पन्न हुँदैन, र एउटै मानिसमा सबै गुण खोज्नु पनि आवश्यक छैन।

तर एउटा सार्वजनिक भाषणलाई मूल्याङ्कन गर्दा त्यसले के भन्न खोजेको थियो, कसरी भन्यो र त्यसले आफ्नो देशको मुद्दालाई कति स्पष्ट रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय बहसमा ल्यायो भन्ने कुरा हेर्न सकिन्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा, शाहको सम्बोधनमा एउटा कुरा विशेष देखियो—उनले आफूलाई केन्द्रमा राखेर भाषण गर्नेभन्दा नेपालले भोगिरहेको संकटलाई केन्द्रमा राख्ने प्रयास गरे।

उनले आफ्नो “youngest head of government” भएको प्रसंग पनि उठाए, तर त्यसलाई आफ्नो मुख्य कथा नबनाई त्यसपछि तुरुन्तै नेपाल र विश्वव्यवस्थाको प्रश्नतर्फ फर्किए। आधिकारिक भाषणमै उनले आफूलाई “youngest” भनेर चिनाउनु आफ्नो उद्देश्य नभएको स्पष्ट पारेका छन्।

कागजभन्दा अगाडि उठेको टाउको

मलाई व्यक्तिगत रूपमा भाषणको अर्को प्रभावशाली पक्ष यसको delivery लाग्यो।

१४ मिनेट लामो अन्तर्राष्ट्रिय भाषणमा शब्द सही हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। आँखा, आवाज, विराम, गति र आत्मविश्वासले पनि शब्दको अर्थ बदलिदिन्छ।

कागजमा टाउको झुकाएर पढ्दा शब्द सही हुन सक्छन्। तर अगाडि हेरेर बोल्दा ती शब्दहरू श्रोतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छन्।

शाहको प्रस्तुतिमा यही फरक देखिन्थ्यो।

यो तुलना अघिल्ला नेताहरूलाई कमजोर देखाउनका लागि होइन। त्यो समय, शैली र व्यक्तित्वअनुसार फरक हुन सक्छ। तर यसपटक नेपालको प्रधानमन्त्रीले UNGA को मञ्चमा “म पढ्दैछु” भन्दा “म भन्दैछु” भन्ने अनुभूति बढी दिएका थिए।

र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा त्यो सानो कुरा होइन।

तालीभन्दा ठूलो कुरा—सन्देश कहाँ पुग्यो?

भाषणका विभिन्न ठाउँमा आएको प्रतिक्रिया र तालीले पनि एउटा दृश्य बनायो। तर तालीलाई मात्र भाषणको सफलता वा विश्वव्यापी समर्थनको प्रमाण मान्नु उचित हुँदैन। UNGA जस्तो मञ्चमा श्रोताको प्रतिक्रिया विभिन्न कारणले आउन सक्छ।

तर कम्तीमा एउटा कुरा भने देखिन्थ्यो—नेपालले आफ्नो मुद्दालाई मौन रूपमा राखेन।

जलवायु न्याय, क्षति तथा नोक्सानी, हिमालय क्षेत्रीय सहकार्य, जलवायु वित्त र विश्वव्यापी आर्थिक व्यवस्थाका प्रश्नलाई शाहले एउटै भाषणमा जोडेर राखे। उनले नेपाल, भारत र चीनको नेतृत्वमा “Himalaya Climate Resilience Mechanism” को प्रस्तावसमेत अघि सारे।

यसले भाषणलाई केवल “हाम्रो देशमा विपद् आयो, सहयोग गरिदिनुस्” भन्ने अपिलमा सीमित राखेन।

त्यसलाई उनले एउटा ठूलो प्रश्नमा विस्तार गरे—

जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित कमजोर देशहरूले भविष्यमा कसरी बाँच्ने र पुनर्निर्माण गर्ने?

मेरो निष्कर्ष

मलाई यो भाषण मन पर्नुको मुख्य कारण केवल बालेनले टाउको उठाएर बोलेको भएर होइन।

मुख्य कारण थियो—उनले नेपालले भोगिरहेको पीडालाई अन्तर्राष्ट्रिय भाषामा अनुवाद गर्ने प्रयास गरे।

“हामीले यो संकट सिर्जना गरेका होइनौँ, तर यसको ठूलो मूल्य हामीले चुकाइरहेका छौँ।”

यो वाक्यमा नेपालका हिमाल छन्। बाढीमा बगेका घर छन्। हराएका परिवार छन्। विस्थापित मानिस छन्। विकासका वर्षहरूमा जम्मा गरिएको संरचना केही घण्टामै नष्ट भएको पीडा छ।

र त्यसपछि आएको अर्को प्रश्न—

७२ घण्टामा संसारको जुनसुकै ठाउँमा हतियार पुर्‍याउन सक्ने विश्वले एउटा किसानलाई सम्मानजनक जीवनयापनका लागि आवश्यक साधन उपलब्ध गराउन किन सक्दैन?

सायद यही कारणले यो भाषण मेरो लागि केवल १४ मिनेटको भाषण रहेन।

यो नेपालबाट विश्वलाई सोधिएको एउटा प्रश्न बन्यो।

एक नेताको सम्पूर्ण मूल्याङ्कन एउटा भाषणबाट गर्न सकिँदैन। एउटा भाषणले कुनै व्यक्तिका सबै गुण वा कमजोरीलाई प्रमाणित गर्दैन।

तर इतिहासमा कहिलेकाहीँ कुनै एउटा मञ्च, कुनै एउटा क्षण र कुनै एउटा वाक्यले देशको आवाजलाई फरक तरिकाले प्रस्तुत गरिदिन्छ।

यसपटक UNGA को मञ्चमा नेपालले आफ्नो पीडा झुकाएर होइन, टाउको उठाएर सुनाएको अनुभूति भयो।

र व्यक्तिगत रूपमा, यही कुराले मलाई यो १४ मिनेटको सम्बोधनप्रति प्रभावित बनायो।